GİRİŞ

Ekonomik iş bölümünün sonucu olarak, her işletme belirli bir alanda faaliyet gösterir ve yarattığı değerlerle toplumsal gereksinmelerin bir kısmını karşılar.
Yaratılan bu değerler, işletmelerin faaliyet konularına göre çok farklı olabilir. Örneğin, bir banka müşterilerine para ve kredi ile ilgili bir hizmet sunar. Bir ulaştırma işletmesinin yarattığı değer, insan ve malların bir yerden diğer bir yere taşınmasıdır. Tekstil işletmeleri de hammaddeden, ipliğe, dokumaya ve konfeksiyona kadar kullandıkları maddelerin niteliğim ve biçimini değiştirerek bunlardan çeşitli mamuller elde ederler.
Yaratılan değerler ne kadar farklı olursa olsun bunların hepsinde ortak olan özellik şudur; işletmeler her zaman çeşitli üretim faktörlerim birleştirerek bunlardan toplum gereksinmelerini karşılamaya yarayacak biçim, nitelik ve miktarda ürünler meydana getirirler. İşte, her işletmenin kendi faaliyet konusunu oluşturan mamul ve hizmetleri elde edebilmek için harcadığı çeşitli üretim faktörlerinin para ile ölçülen değerleri maliyeti oluşturmaktadır.
1. MALİYET
1.1.MALİYETİN TANIMI

Her işletmenin kendi faaliyet konusunu teşkil eden mal ve hizmetleri üretmek için kullandığı çeşitli üretim faktörlerinin para ile ifade edilen değerine "maliyet" veya maliyet gideri denir.
Maliyet, üretimi gerçekleştirmek üzere kullanılan girdilerin parasal değeridir, yani işletmenin herhangi bir malın üretiminde harcadığı tüm ekonomik değerlerin toplamıdır. Bir işletmenin yaptığı harcamanın veya giderlerin maliyet unsuru olabilmesi için bunun işletmenin faaliyet konusunu teşkil eden mal veya hizmetlerin üretiminde kullanılmış olması ve bunun ekonomik mal olması (para ile ifade edilebilecek bir değerin bulunması) işletmelerin kendisinden istenen bir mal için fiyat teklifinde bulunabilmesi için o malın maliyetini bilmesi gerekir. İşletmelerin kuruluş görevlerinin başında kar gelir. İşletmeler, faaliyette bulundukları sürece maksimum kar elde etmeye çalışırlar. Karın hesaplanması içinse maliyetin bilinmesine gerek vardır. Stokların değerlendirilmesi için yine maliyetlerin bilinmesi gerekir.
Maliyetler işletme hakkında istenilen bilgileri verebilmek için gereklidir. İşletme
büyüklüğü ile maliyetler arasında yakın ilişkiler vardır. Genellikle büyük kapasiteli
işletmelerde maliyetler düşük, küçük kapasiteli işletmelerde maliyetler yüksektir. Kuruluş veya işletmelerin büyütülmesi halinde maliyetlerden yararlanılır. İşletmenin tüm olarak faaliyetini, çeşitli giderlerdeki fazlalık veya eksikliği, üretimde kullanılan metotların ekonomik olup olmadığını, üretilen ürünlerin hangisinin karlı hangisinin zararlı olduğunu ve fiili maliyetlerle önceden planlanan maliyetleri karşılaştırabilmek için maliyet giderlerinin hesaplanması gerekir.

1.2.GİDER MALİYET İLİŞKİLERİ
Bir işletmenin yaptığı harcamanın veya giderin maliyet unsuru sayılabilmesi için;
a) Bunun işletmenin faaliyet konusunu teşkil eden mal veya hizmetlerin
üretiminde kullanılmış olması gerekir. Örneğin işletmenin üretimle ilgili binaların dışında diğer binalar veya üretimde kullanmadığı makineler için yapılan giderler maliyet unsuru sayılmaz.
b) Bir üretim faktörü harcamasının maliyete girebilmesi için ekonomik mal
olması gerekir. Bu duruma göre serbest mallar maliyet masraflarına dahil edilmemektedir.
1.3. MALİYET GİDERLERİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
1.3.1. ÜRETİM FAKTÖRLERİNİN FİYATLARI
Malların üretiminde kullanılan (işçilik, hammadde, sermaye ve malzeme gibi)
fiyatları, maliyetleri etkiler. Hatta bu fiyatları yalnız maliyetleri etkilemekle kalmaz,
her birinden ne kadar kullanılacağı mala etki eder. Örnek olarak işçilik ücretlerinin
yüksek oluşu, işletmeleri işçiliğin yerine makine kullanmaya itebilir.
1.3.2. TEKNOLOJİ FARKLARI
Aynı mal değişik tekniklerle üretilebilir. Kullanılan teknoloji maliyet giderlerini etkiler. Örneğin işçi ücretlerinin arttığı sırada makineleşme maliyetin düşmesine yardım eder.
1.3.3. YÖNETİM VE YÖNETİCİLERİN YETENEĞİ
Yöneticilerin yeteneği, çalışanların bilgi ve enerji, istek ve yetenekler maliyetleri etkiler.
1.3.4. KURULU KAPASİTEDEN YARARLANMA
İşletmenin kapasite kullanım derecesi yeterli kapasitede çalışıp çalışmayışı maliyeti etkiler.
1.3.5. İŞLETMENİN BÜYÜKLÜĞÜ
Genelde maliyetler küçük işletmelerde yüksek, büyük işletmelerde düşüktür.
Belirli bir işletme büyüklüğünde ise optimuma ulaşırlar.
2. MUHASEBE VE MALİYET HESAPLAMALARI
2.1. MALİYET MUHASEBESİ BÖLÜMÜ
İşletmede üretilen mamullerin kaça mal olduğunu hesap eder. Bu suretle işletme içindeki yöneticilere ışık tutacak bilgileri derlemekle görevlidir. İşletme Muhasebesi veya Yönetim Muhasebesi de denilen bu bölümün amaçları ayrıntılı olarak şunlardır;
a) Üretilen malın birim maliyetini hesaplamak
b) İşletme faaliyetini kontrole yardımcı olmak
c) Planlamaya yardımcı olmak
d) Yönetimde alınacak kararlara yardımcı olmaktır.
Yani, Maliyet Muhasebesi; maliyet türlerinin, oluş yerleri ve ilgili oldukları
mamul cinsleri bakımından saptanmasına ve izlenmesine yarayan bir hesap ve kayıt
düzenidir.
Bu bölümün organizasyonu, işletmenin teknik yapısına, büyüklüğüne, üretim
politikasına ve yönetimin istediği bilgilere göre oluşturulur. Maliyet Muhasebesi, içinde bulunduğu Muhasebe servisinin kayıtlarından geniş ölçüde yararlanır, teknik servislerden bilgi alır ve Planlama servisinin çalışmalarına
yardımcı olur.
2.2. MALİYET TÜRLERİ
Maliyetlerin üretimle veya genel olarak işletmenin faaliyet hacmi ile ilişkisi
bakımından, değişik türleri vardır.

2.2.1. SABİT MALİYETLER
Belirli bir zaman dönemi içinde, faaliyet hacminin azalıp çoğalmasına karşın, toplam olarak aynı kalan maliyetlere sabit maliyetler denir. Sabit maliyetlerde üretim ne olursa olsun bir değişme olmaz. İşletme binasının kirası veya amortismanı gibi.

2.2.2. DEĞİŞKEN MALİYETLER
Üretim arttıkça, ona paralel olarak artan maliyetlere değişken maliyetler denir.
Hammadde maliyeti bu maliyet türüne örnektir.


2.2.3. KADEMELİ MALİYET
Üretim belli bir düzeye ulaştığında yükselmeler gösteren maliyetlerdir. Kalite
kontrol personeli kademeli maliyete örnek gösterilebilir.

2.2.4. SABİT VE DEĞİŞKEN MALİYET
İşletmelerde kullanılan üretim güçlerinden bazıları belli bölgelerde sabit, belli
bölgelerde artan maliyetler oluştururlar. Örneğin; işletmede elektrik enerjisinin maliyeti; aydınlatma için sabit ve minimum, üretimle orantılı artan kuvvet için değişken maliyetler oluşur.



2.3. MALİYETLERİN HESAPLANMASI
Maliyet muhasebesinde esas amacın, mamullerin kaça mal olduğunu hesap etmek olduğunu belirtmiştik. Bu basit maliyet hesabı, bir dönem için üretim ile ilgili yapılan bütün masrafları toplamakla olur.
Bundan sonra dönem içinde üretilen mamullerin maliyetlerini hesaplamak için;
yarı mamul ve mamul atıklarının değerlerini de nazarı itibara almak gerekir. Bu suretle,üretim maliyetleri toplamı ve satılacak malın maliyeti ortaya çıkar.
Eğer tek çeşit mamul yapılmışsa, maliyetlerin toplam tutan, üretilen mamulün
miktarına bölündüğünde, mamulün birim maliyeti bulunmuş olur. Ancak işletmede
üretilen mamul türü çoğalınca ayrıntılı hesap işlemleri gerekmektedir.
Mamullerle direkt ilişkisi bulunan, örneğin hammadde gibi masrafları maliyetlere işlemek kolaydır. Kira gibi dolaylı maliyetleri yerine koymak sorunludur. Bunun için , yapılan masrafın işletmenin faaliyeti ile ilgili ilişkisini araştırmak ve bulunacak makûl ilişkilere göre maliyetleri yüklemek gerekir. Bu işlem için şu sorulara verilecek yanıtlar yararlı olacaktır,

- Ne tür maliyetler yapıldı?
- Maliyetler nerede yapıldı?
- Orada ne üretildi?
Açıkça anlaşılacağı üzere, maliyetlerin türleri vardır: Hammadde, direk işçilik,
endirek işçilik, vergi, resim, harç, taşıma, sigorta, finansman, amortisman, ambalaj
malzemesi, işletme malzemesi, genel yönetim vb. gibi. ayrıca bu maliyetlerin oluştuğu yerler vardır.



Yün İpliği için bir tekstil işletmesinde maliyet yerleri aşağıdaki gibi düşünülebilir:
a) Esas üretim merkezleri
-İplik,
b) İkincil işletme maliyet merkezleri
-Atölye, döküntü işletmesi
c) Yardımcı işletmeler maliyet merkezleri:
- Elektrik, su, buhar, bakım
d) Yardımcı hizmetler:
- İşletme büroları ve laboratuar
- Yönetim (iç hizmetler, idari bürolar ve ambarlar)
- Sosyal tesisler (kantin, kreş vb.)

Maliyetler ilkin, yapılan faaliyet ile ilişkisine göre bazı kıstaslar esas alınarak bu merkezlere yerleştirilir. Daha sonra gene seçilecek ölçüler ile, maliyetler, yardımcı işletmeler ve yardımcı hizmetlerden üretim merkezlerine nakledilir.
3. YÜN İPLİKÇİLİĞİNDE MALİYET UNSURLARI
Tekstil mamullerinin üretiminde maliyetlere giren unsurların başında hiç kuşkusuz ham madde gelir. Bunu işçilik, işletmenin teknolojik yapısı ve durumuna göre; enerji, işletme malzemeleri, amortismanlar, yönetim masrafları, kredi faizleri, vergi, resim, harçlar, sigorta masrafları vb. takip eder.
Bu maliyetlerden sonra ambalaj, taşıma, reklam komisyon ve diğer satış
masrafları da satış maliyetlerini oluşturur.
Bütün unsurların mamul maliyeti içindeki nispi, önemi, işletmenin yapısına,
mamulün niteliğine ve ekonomik değerlerin zamanla değişmesine göre devamlı değişme halindedir.
3.1. HAMMADDE (YÜN) MALİYETİ
Strayhgarn ve Kamgarn üretim teknolojileri arasında önemli farklı¬lıklar vardır. Burada kısaca bu farklılıklar işaretlenerek topstan son¬ra kamgam iplik prosesi üzerinde durulacaktır.
Sekil de üretim akımı diyagramı verilmiştir. Buradan da anlaşı¬lacağı gibi kamgam ve strayhgarn iplik üretimindeki en büyük farklılık tops imaline kadar olan safhada görülmektedir. Strayhgarn hallaç makinesinde iyice didiklenerek açılmaktadır. Bundan sonra elyaf tarak makinasına gönderilmektedir. Burada harman tamamen açılarak paralel hale sokulur. Bu arada harman içerisinde bulunan bazı yabancı maddeler ayıklanır. Bundan sonra tarak makinesiyle birlikte çalışan fitil haline dönüştürülür.
Kamgarn tops imalinde ise ince, birbirine paralel, kıvrımları gi¬derilmiş elyafa ihtiyaç vardır. Bunun için tefrik ve yıkamadan sonra bir kaç defa çekme tarama işlemlerine tabi tutulur. Son olarak elde edil en elyaf bantlar tekrar yıkanarak ütülenir, böylece elyafa parlaklık verilir. Bu son işleme Lizöz adı verilir.
Tops'la iplik arasındaki üretim aşamasında da her iki teknoloji arasında farklılıklar vardır.Strayhgarn iplik üretimi fitilden baslar oysa kamgarn iplik hazırlama makineleri ile önce fitil üretilerek ring makinesine sevk edilir.
Bu genellemelerden sonra kamgarn iplik üretimi aşağıda tek tek kademeler halinde anlatılmaktadır.

Kamgam İplikçiliği
Kamgam iplikçiliğinde makine dizisi

Bölümler
Ambar ve Tefrik
Yıkama
Taraklama
Tarama
Tarama çekmeleri
Tops dinlendirme
Karışım boyama baskı
İkinci tarama
İplik hazırlık
İplik


3.2. İŞÇİLİK MALİYETİ
Emek yoğun bir sanayi türü sayılan tekstilde işçilik değişik biçimlerde maliyete
girerek önemli bir oranda yer tutar.
Asli üretim faktörlerinden biri olan işçi üretimimin aktif elemanıdır. Çünkü
emeğin pay olamadan hiçbir üretim şekli düşünülemez.
İşin özelliklerine bağlı olarak işçilik giderleri malzeme giderlerinden farklılıklar arz eder. İşçilik stok yapılması mümkün olmayan bir gider nevridir. İşçilik giderleri, sadece işçiye ödenen ücreti değil diğer ödemeleri de (SSK payı, çocuk zammı, fazla mesai ücreti, vb.) kapsadığında bileşik bir gider karakterindedir. İş gücü aktif bir üretim faktörü olduğu için verimliliğin arttırılması ve maliyetlerin düşürülmesinde etkilidir.
Bu sebeplerden dolayı işletmelerde kullanılan işçilik dolaylı ve dolaysız olmak üzere iki grupta incelenir.
a) DOLAYSIZ İŞÇİLİK
Esas üretim kolunda çalışan ve giderleri maliyetlere doğrudan doğruya yüklenebilen işçilik bu gruba girer.

Bunları esas üretim kolunda çalıştıkları veya üretimin gerçekleşmesi bunların
çalışmalarına bağlı olduğundan, buna üretken verimli veya yapıcı işçilik de denir. Fitil
işçiliği, tarak işçiliği, bobin işçiliği gibi.
b) DOLAYLI İŞÇİLİK
İmalata katkıda bulunmakla birlikte imalata doğrudan doğruya yüklenmeyen
veya imalatla ilgili direk işçilik dışında kalan işçilik bu gruba girer. Bunlardan bazıları;
tamir, bakım ve nakliye işlerinde çalışan işçiler gibi, imalatla doğrudan doğruya ilgili
olmamakla beraber bunlarla mamuller arasında dolaysız ilişkiler kurmak ve belirli bir
mamul için ne kadar işçilik harcanacağını saptamak güçlükler arz edebilir. Üretimde
ustabaşlarının durumu buna örnek gösterilebilir.
3.2.1. İŞÇİLİK ÜCRET SİSTEMLERİ
Kullanılan işçilik miktarı zaman olarak saptandıktan sonra gerek ücret tahakkuku ve gerekse maliyetlerin hesaplanması için bunun değer olarak ifadesi gerekir. İşçilik ücretleri ücret sistemi ile ilgili olduğundan bu işlem ücret sistemleri olarak isimlendirilir. Ücret sistemleri 3 grupta toplanabilir.
a) Zaman esasına göre
b) Akort esasına göre
c) Primli ücret sistemi
3.2.1.1. ZAMAN ESASINA GÖRE ÜCRET
En eski ve yaygın bir ücret sistemidir. Bu sistemde ücret çalışma süresine göre
ödenir. Bu süre içerisinde gerçekleştirilen iş veya işçinin verimi nazarı itibara alınmaz.
Ölçü olarak kullanılan birim, saat, gün, ay veya yıl olabilir. Bu sistemde işçi belirli bir
süre içinde kendine ait işi tamamlamak zorundadır. Zaman birimi başına ücret sabittir.Verim ücreti etkilemez. Ayrıca imal edilen birim başına düşen ücret sarf edilen zamanla ters orantılı olarak değişir.





Birim için harcanan zaman ve Verimle birim başına
bir işin üretime düşen işçilik gideri düşen işçilik gideri arasındaki
ilişki

Hesaplaması kolay ve teşvik unsuru olmadığından sükunetle iş yapılabilen bir
sistemdir. Bu sebeplerden dolayı iş daha kaliteli yapılabilir
Çalışma yönünden bakarsak; ücret verime bağlı olmadığından işçi sabit ve belirli bir gelir elde eder. İşçinin yıpranması önlenir ve sağlığı korunur. Hesaplamak
kolaylığından ücretle ilgili anlaşmazlık çıkmaz. Dezavantajları ise; verim normalin altına düştüğünde riziko tamamen işletmeye yüklenir. Teşvik edici yönü yoktur. Normal verimin sağlanması ek kontrolleri gerekir. Bu da maliyetleri yükseltir.
3.2.1.2. AKORD ESASINA GÖRE ÜCRET
Bu sistem verime bağlı bir ücret sistemidir. Ödemede işin yapılma süresi yerine yapılan iş miktarı esas alınır. Verimin ölçülebileceği her türlü işte kullanılır.
Bu sistemin avantajları; verimin artmasıyla üretiminde artacağını bilen işçi daha
çok çalışır. Birim başına işçilik gideri sabit olduğundan verimin düşmesi dolaysız işçilik giderlerini yükseltmez. Bu durum maliyet hesabını kolaylaştırır. İşçiler kazançlarını kontrol edebilirler.
Dezavantajları ise; işçinin aşın yıpranması, işçiler arasında kırıcı rekabet ve gerginliklere yol açar.

Verime göre ücretler Akord sistemi
Uygulanış şekli olarak Akord Ücret Sistemi, ücretin saptanma şekli itabarıyla;
a) An akord ücret sistemi:
Ücretin saptanmasında verim esas alınır. İşçi yaptığı her iş için daha önceden
saptanan ücreti alır.
b) Asgari ücreti garanti eden akord sistemi.
c) Para akordu:
Bu sistemde birim başına ödenecek ücretin saptanmasında normal verim ve
yürürlükteki tarifelerdeki saat ücreti esas alınır.
Günlük ücret=Prim başına akord x Günlük üretim
d) Zaman akordu:
Bu sistemde, belirli bir işin her birimi için, bir ön zaman verilir. (Akord zamanı)
ve işi yapanın ücreti buna göre hesaplanır. Çalışan işi daha kısa sürede yaptığında ücret geliri tasarruf ettiği süre ile doğru orantılı olarak artar.
Akord zamanı genelde dakika olarak ifade edilir
İşçi ücreti = ü = t. f. q
t = İşin bir biriminin yapılabilmesi için dakika olarak öngörülen süreyi
f = Dakika cinsinden akord faktörü
q = Yapılan iş miktarını

ü-(ü x %X)
f=----------------------
60
ü = Saatte ödenen esas ücret miktarı
X = % olarak akord zamanını gösterir.
Sistem tatbikatta çok uygulanan bir sistemdir. Ücret sistemi değiştiğinde sadece
akord faktörünü yeniden hesaplamak gerekir. Bu sistemde bir birim üretim için gerekli
zaman belirli olduğundan sistem üretim ve maliyet planlamasında büyük kolaylık
sağlar.

3.2.1.3. PRİMLİ ÜCRET SİSTEMLERİ
Bu sistem zaman ve akord sistemlerinin sakıncalarının hafifletilebilmesi için
geliştirilmiştir. Bunlarda gaye, bir yandan işçiye zaman ücret sisteminin sağladığı emniyet ve rahatı vermek, diğer yandan üretimdeki artıştan işçiye de prim şeklinde ilave bir kazanç sağlamaktır. Bu maksatla, normal kabul edilen üretim miktarını aşan üretimin veya tasarruf edilen zamanın karşılığı işçi ile işletme arasında belirli oranlarda bölüşülür.
Prim, üretimdeki artış, ve malzemeden tasarruf, kalite ve makineleri iyi kullanma
gibi özel maksatlarla verilir. Normal akord sisteminde ücret, üretimde doğru orantılı
arttığı halde, primli ücret sisteminde işçi üretimindeki artışın karşılığının sadece belirli bir kısmı aldığından birine düşen işçilik gideri gittikçe azalır.

3.3. ELEKTRİK MALİYETİ
Elektrik enerjisi, genel olarak tekel durumunda olan TEK veya aracı belediyelerden alınır. Kullanılan elektrik, sayaçlarla saptanarak, aylık fatura edilir. Fatura başlıca;
a) Ay içinde çekilen azami (veya anlaşma ile tahsis edilmiş olan) düzeyde (kw)
güç bedeli.
b) Ay içinde kullanılan enerji (kwh) bedeli; toplamıdır. Bunun için elektrik
maliyetinin düşük tutulmasında, harcamada tasarrufa özen göstermekten başka, genel duruşlardan sonra tekrar çalışmaya geçerken makinelerin ve tesisatın peyderpey işletmeye alınmasının yararlı olacağı bilinmelidir. Bu suretle motorların çalışma başlangıcında çektiği yüksek güçler aynı zamana denk getirilmemiş olur ve işletmenin çektiği toplam elektrik gücü gereksiz yere yükselmez.
Elektrik faturasındaki bedel, maliyet yerlerine yüklenirken;
- Dairelerin ışıklandırılması için sarfiyat
- Motorların estale gücü ve elektrik kullanma saatleri dikkate alınır. Sarfiyat
değerleri, varsa sayaçlardan, yoksa teknik eksperlerine dayanılarak hesaplanır..
3.4. İŞLETME MALZEMESİ SARFİYATI
İmalatta kullanılan madeni yağlar, kayışlar, yedek parçalar, makara, masura,
kopçalar, kağıt patron, vb. ambardan çekilirken, verilecek fişlere (sarf yeri) ve (malzeme miktarı) açıklıkla yazılmalı ve daha sonra T.L. değerleri ile işlenmelidir. Kullanılmamış malzeme ay sonunda ambara iade edilerek, aylık maliyetlere girmesi önlenmelidir. Keza, değerleri yüksek ve ömürleri nispeten uzun olan kard davaları, garnitür telleri, aylık sarfiyatı, maliyetleri şaşırtmayacak biçimde düzenli yürütülmelidir.

Malzeme, ambara da değişik zamanlarda ve değişik fiyatlarda girdiğinden aynı
zamanda farklı partiler değişik maliyetle durmaktadır. Malzeme işletmeye alınırken birim fiyatlan genellikle üç usule göre belirlenip maliyetlere sokulur.
a) FIFO (First in First Out - İlk giren İlk çıkar);
Bu yöntem malzemenin alınış tarihi ve sırasına göre harcandığı varsayımına dayanır.
FIFO yöntemi daha çok, büyük partiler biçiminde satın alınan ve kullanımı hangi partiye ait olduğu kolaylıkla izlenebilen nispeten yüksek değerde malzeme için söz konusu olabilecek bir yöntemdir. Sipariş sayısı fazla ve alış fiyatları değişik olduğu durumda, yöntem uygulama bakımından büyük zorluklar gösterir.
FIFO yönteminde malzemenin kullanım sırası mantık ve sistematiktir. Özellikle çabuk bozulan malzemenin bir an önce sarfını sağlamak bakımından, sağlıklı bir stok kontrolüne olanak verir. Ayrıca alınan ve kullanılan maddelerin gerek birim sayısı ve gerek fiyatları bakımından tam bir eşitlik sağlanır.
b) LIFO (Last in First Out - Son giren İlk Çıkar);
LIFO yöntemi sıra itibarıyla FIFO'nun tam tersi olup, imalata verilen
hammaddelerin en son alman partilerden olduğu varsayımına dayanır.
LIFO yönteminde; hammadde fiyatlarının yükselmesi durumunda, imalat maliyetleri de yükseleceğinden, zahiri karlar ve bunların doğuracağı aşın vergiler ve kar dağıtımları önlenmiş olur. Ayrıca hammadde fiyatlarının düşmesi durumunda imalat maliyetleri de düşeceğinden karlar artar ve girişimciler yatırma özendirilmiş olur.

c) Ortalama Yöntemi;
Uygulamada en çok rastlanan değerleme yöntemi ortalama yöntemidir. Bu yöntem iki değişik şekilde uygulanabilir;
- Hareketli ortalama
- Tartılı ortalama
Hareketli ortalamada, her yeni girişten sonra yeni bir "ortalama fiyat"
hesaplanması gerekir. Bunun için son kalan değer son kalan miktara bölünür. Tartılı
ortalamada ise, ortalama fiyat her yeni girişten sonra değil, fakat belirli bir dönem,
örneğin bir ay, için hesaplanır. Bu durumda ayın ortalama fiyatını hesaplayabilmek için ay sonunu beklemek gerekir.
Anlaşılacağı üzere piyasada malzeme fiyatları yükselmekte veya inmekte
olmasına göre seçilen usul, malzeme stoklarının değerlendirilmesinde ve mamul
maliyetlerinin oluşmasında farklı rol oynar. Dolayısıyla Bilanço ve Kar/Zarar hesabını
etkiler.
3.5. AMORTİSMANLAR
Kullanma ömrü bir yıldan uzun olan bina, makine, tesisat gibi maddi varlıklar ile kuruluş masrafları gibi maddi olmayan varlıkların ödenmiş bedelleri, maliyetlere yıllarca bölünmüş taksitler halinde girer.
Yeni alınan, imalata tahsis edilen veya imalattan çıkartılan makine ve tesisat gibi sabit değerler için bir demirbaş kaydı tutulur. Fiilen çalışan tesisatın yıllık amortismanları yasal oranlara göre (örneğin; mesken binaları yılda %2, işletme binası %4, bazı makineler %10, diğerleri %15, taşıt araçları %20 gibi) hesaplandıktan sonra 12'ye bölünerek aylık değerleri bulunur.
Vergi usul yasası (madde 315)'na göre, normal amortisman veya hızlandırılmış amortisman yöntemi kullanılabilir. Azalan bakiyeli amortisman yöntemi, yatırım masraflarının daha çabuk geri alınmasına bağladığından, işletme için yararlı bir mali kaynak yaratmaktadır.
Sabit değerler tamamen amorti edildikten sonra T.L. değeri ile kayıtlarda durur.
Bunlar daha sonra yüksek bir değerle satıldığında T.L.'den farklı kar hesabına
geçirilir.
3.6. DİĞER MALİYET UNSURLARI veya ZAMAN FAKTÖRÜ
Diğer maliyet unsurları genellikle dolaylı türdendir. Çoğu zaman faktörüne
bağlanabilir. Yönetici personelin maaşları, haberleşme masrafı, sigorta, kiralar v.b.
maliyet unsurları bir gün, ay veya yıl ödendiğinden zamanın bir fonksiyonu olarak
artar.
Zaman, işçi prodüktivitesi hesabına girer. İşçi yavaş çalıştığında başka bir
deyimle, fazla zaman harcandığında maliyeti artırır. Makine duruşları veya randıman
düşüklüğü zaman sarfiyatıdır. Özellikle faiz, paranın harcadığı zamanın karşılığı olarak maliyete girer. Bu bakımdan zaman, muntazam sarf olan ve depolanması mümkün olmadığı için kolayca ziyan edilebilen çok önemli bir maliyet unsuru sayılmalıdır. İşletmede zaman ziyanı ile mücadele, maliyetlerde tasarruf yolunda yapılacak en önemli çabadır.
4. BİRİM MALİYET HESAPLAMA
Bir işletmede birim maliyetlerinin hesabı için uygulanacak sistem mamullerin
cinsine olduğu kadar, işletmenin iriliğine, genel örgüt yapısına ve üretim tekniğine de sıkı sıkıya bağlıdır. Bu bakımdan, her işletme tarafından aynen kullanılabilecek, bir anlamda hazır reçeteler biçiminde maliyet sistemleri yoktur. Her işletme, kendi yapısal özelliklerine ve gereksinmelerine en uygun sistemi kurmak, sürekli olarak geliştirmek ve değişen koşullara uydurmak zorundadır. Bu sahada, işletmenin maliyet servisinde çalışan ve daha çok muhasebe formasyonuna sahip elemanlar ile teknik servislerde çalışan mühendisler ve hatta ustabaşılar arasında çok yakın ve anlayışlı bir işbirliğine gereksinme vardır.


Birim maliyetlerin hesaplanmasında kullanılabilecek başlıca yöntemler şu bakımlardan ayrılabilir;
a) Üretim tekniğine ve politikasına göre;
b) Kullanılan rakamların fiili olup olmamasına göre;
c) Maliyetlerin mamul veya dönemle ilişkilerine göre;


4.1.KAPASİTE PLANLANMASI
A)BOBİN MAKİNESİ (Type SCHMAFHORST Autoconer 238)
İplik Numarası:30
Ünite Sayısı:60
Hız:1400 m/dak
Randıman:0,75
Üretim40000/22,5)=1777 kg
Toplam Ünite SayısıÜretimx1000x40)/(1400x0,75x60)=846,19
Makine Sayısı:846,19/60=14,1
Makine Sayısı:15

B)RİNG İPLİK MAKİNESİ (Type Zinser 421E Spinning Machine)
Bir Makinedeki İğ sayısı:600
İğ devri:12000 dev/dak
Büküm:450 T/m
Randıman:%95
İplik Numarası:30
Döküntü Miktarı:% 20
Üretim1777x122)/100=2167,94

Toplam İğ Sayısı2167,94x450x1000x30)/(12000x60x0,95)=42788,28
Makine Sayısı:42788,28/600=71,31
Makine Sayısı:72

C)FİNİSÖR MAKİNESİ (type FMV32)
Ünite Sayısı:24
Giriş:7 g/m
Dublaj:2
Çıkış:0,9 g/m
Numara:1,1
Çekim :15,6
Hız:250 m/dak
Randıman:%90
Döküntü:%1
Üretim2167,94x101)/100=2189,61
Üretim=(250xMakine Sayısıx60x0,90)/(1000x1,1)
Toplam Ünite Sayısı=(1,1x1000x2189,61)/(250x0,90x60)=178,41
Toplam Makine Sayısı:178,41/24=7,43
Makine Sayısı:8

D)3.ÇEKME MAKİNESİ
Dublaj:16
Çıkış:4x7=28 g/m
Çekim:8
Ön Silindir Hızı:300 m/dak
Randıman:%80
Döküntü:%1
Üretim:2167,94x101/100=2189,91
Toplam Makine Sayısı=(2189,91x1000)/(300x28x60x0,80)=5,43
Makine Sayısı=6

E)2.ÇEKME MAKİNESİ
Dublaj:8
Çıkış:14x2=28 g/m
Çekim:8
Ön Silindir Hızı:300 m/dak
Randıman:%82
Döküntü:%1
Üretim:2189,91x101/100=2211,80

Toplam Makine Sayısı=(2211,80x1000)/(300x0,82x28x60)=5,35
Toplam Makine Sayısı=6

F)1. ÇEKME MAKİNESİ
Dublaj:8
Çıkış: 28 g/m
Çekim:8,57
Ön Silindir Hızı:300 m/dak
Randıman:%82
Döküntü:%1
Üretim: 2211,80x101/100=2233,91
Toplam Makine Sayısı=(2233,91x1000)/(300x0,82x28x60)=5,41
Makine Sayısı=6

G)MELANJÖR (type R5L 10/GC 13)
Dublaj:8
Çıkış:30 g/m
Çekim:8
Ön Silindir Hızı.400 m/dak
Randıman:%82
Döküntü:%1
Üretim:2233,91x101/100=2256,24
Toplam Makine Sayısı=(2233,91x1000)/(400x0,82x30x60)=3,78
Makine Sayısı=4






Makine Adı Birim Fiyat Adet F.O.B Döviz($)
İplik hazırlık makineleri 22 1323322
Melanjör 62327 4 249308
1.Çekme Makinesi 56726 4 226904
2.Çekme Makinesi 49435 4 197740
3.Çekme Makinesi 53225 4 212900
Finisör 72908 8 583264
Ring Makinesi 27302 72 1965744
Bobin makinesi 291262 15 4368930
Ölçü ve Kontrol Cihazları 10977 1 10977
İplik Mukavemet İplik Sarma Büküm Ölçüm Cihazları 7282 1 7282

1
Yağ İncelik Ölçü Yağ Çıkarma Aparatı 5367 1 5367
1
Nem Ölçme Cihazı 3002 1 3002
Uster Cihazı 61188 1 61188
TOPLAM MAKİNE MALİYETİ 140 9.215.928




5.YATIRIM TUTARI
5.1.Toplam Sabit Yatırım
Aşağıdaki açıklamalar ışığında Sabit Yatırım Kalemleri ayrı ayrı belirlenerek Toplam Yatırım ve Yıllara Dağılımı Tablosu düzenlenecektir.
5.1.1 Arsa Bedeli: İşletme kapalı alan ihtiyacı yaklaşık 12000 m2 lik olup diğer sosyal tesisler,idari binalar,iç yollar gibi unsurlar düşünülerek 60000 m2 lik bir arazi satın alınmasına karar verilmiştir.
Toplam:382,353 $ arazi gideridir.
5.1.2 Etud ve Proje Giderleri: Müşavirlik ve proje giderleri için : 8,823 $
5.1.3 Arazi Düzenlenmesi ve Hazırlık Yapılan : 10,294 $
5.1.4 Bina ve İnşaat Giderleri : 294,117 $
5.1.5 Ana Fabrika Makine ve Teçhizat Gideri : 30,300,747 $
5.1.6 Yardımcı İşletme ve Teçhizat Gideri : 235,294 $
5.1.7 Taşıma ve Sigortalama Giderleri :
a) Yurt dışı : FOB bedelinin %5'i oranında giderimiz olacaktır.
460,796 $
b) Yurt içi : Büyük parçalar halindeki makinelerin araçlardan fabrika sahasına esnasında 14,705 $ giderimiz olacaktır.
5.1.8 Taşıt Araçları: Fabrikaya alınacak kamyonet ve binek otomobiller için 38,235 $ ayrılmıştır.
5.1.9 Montaj Giderleri : FOB bedelinin %5 i nispetinde montaj giderimiz olacaktır. 460,796 $

5.1.10 Genel Giderler : Haberleşme, aydınlatma, ilan vb. masraflar için 58,823 $ bir fon ayrılmıştır.

5.1.11.Yatırım Hesapları ve Girişimci İlişkisi
Toplam yatırım tutarının, eldeki finansman olanaklarını aşması çeşitli yönleriyle çok çekici olan bir projeden daha işin başlangıcında vazgeçilmesini gerektirebilir. Bunun aksine, düşük hesaplanmış bir proje maliyetiyle yatırıma başlanması ve işler ilerledikçe bunun, hesaplanmasının üzerinden ümit edilmedik boyutlara varan artışlar göstermesiyle projenin rantabilitesini kaybetmesi halinde, yatırımın ilerlemiş bir aşamasında yatırıma devam mı etmeli yoksa yatırımı durdurmalı mı gibi girişimciyi çok zor durumda bırakabilecek bir karar verme zorunluluğu ile karşı karşıya kalınabilir. Bu nedenle bu yatırıma yönelindiği andan itibaren proje maliyeti, girişimcileri devamlı olarak uğraştıran bir sorun olmaktadır. Bu nedenle proje maliyeti hesaplanmak zorundadır. Proje maliyetinin saptanması, proje çalışmaları içinde sonucu doğrudan etkileyen bölümlerden birini oluşturmaktadır.

Yatırım Harcamaları Tutar ($)
Arsa Bedeli 382,353
Etüd ve Proje Giderleri 8.823
Arazi Düzenleme 10.294
Bina ve İnşaat Giderleri 294.117
Makine Tesisat Giderleri 30.300.747
Taşıma ve Sigortalama 475.501
Taşıt Araçları 38.235
Montaj Giderleri 460.496
Genel Giderler 58.823
Toplam Sabit Yatırım 33.558.801



5.2 YILLIK İŞLETME GİDERLERİ
5.2.1.Hammadde Gideri
Hammadde olarak tops yün kullanılacaktır.Yün topsun fiyatı elyaf inceliğine göre değişmektedir.2003 itibariyle tops yünün kilogramı 5 $ civarındadır.Topstan iplik elde edinceye kadar üretim süreci boyunca yaklaşık % 8 fire verilmektedir.Günlük 40 ton üretim için yıllık hammadde ihtiyacı;(yılda 300 iş günü çalışılmaktadır)
40000x1,08x300x5=64,800,000 $



5.2.2.Yardımcı Maddeler ve İşletme Malzemeleri Gideri:
Kopslar, kovalar, çuval, naylon, kağıt, rulman v.s için yıllık 152,941 $ giderimiz olacaktır.
5.2.3. Kullanım Kaynakları
5.2.3.1.Elektrik:
Makineler saatte toplamı : 3000 KW
Aydınlatma 24 Saat : 2000 KW
3000 Kw x 22,5 + 2000 KW = 69500 KW/gün Yıllık elektrik giderimiz :
69500 x 300 gün x 4000 $/KW
: 2,452,941 $
5.2.3.2.Su
2,352 $ civarında su giderimiz olacaktır.
5.2.3.3.Yakıt
Yılda 3600 ton fuel oil kullanılacağı tahmin edilmektedir,1 ton fuel oil'in fiyatı 123,5 $ Yıllık yakıt giderimiz 3600 Ton x 123,5 $/ton : 444,600
5.2.4.Bakım ve Onarım Giderleri:
Bakım ve onarım giderimiz olacaktır. 831,834 $ gi¬derimiz olacaktır.



5.2.5.İşçi Giderleri

Niteliği Adedi Aylık Bûrût $ Yıllık Bürüt TL
Üst Kademe Yönetim 5 1500 18000 .500.000.000
Teknik Eleman 7 600 7200
Memur 6 250 3750
Ustabaşı 10 230 2760
Laborant 2 250 3750
Sekreter 2 220 2640
İşçi 195 150 1800
Tekniker 5 220 2640
TOPLAM 232 3420 42450

Yıllık işçi ve Personel Giderleri Toplamı : 42450 $







5.2.6.Amortismanlar
Gider Türü Bilinen A.O. Amortisman Tutarı ($)
Etûd ve Proje Giderleri %40 3680
Arazi Düzenlemesi %6 382373
inşaat işleri %4 11764
Makine Donatım %15 932388
Taşıt Araçları %15 5735
Taşıma ve Sigortalama %1 4755
Montaj %1 4607
Genel Giderler %1 588
TOPLAM %15 1078222
Ortalama Amortisman Süresi: 1/0,083 : 12 yıl

5.2.7.Sabit Giderler :
FOB bedelinin % 1 oranında yıllık sigorta giderimiz alacaktır.
Sigorta giderimiz toplam 3,300,704 $ değerindedir.
5.2.8 .Genel Giderler :
İdari masraflar, laboratuar, kalite kontrol vs. giderleri fabrika içi haberleşme güvenlik ve ; sosyal haklarla ilgili olup da diğer harcama kalemlerinde gösterilmeyen masraflar için 29,411 $ lık harcama öngörülmektedir.
5.2.9.Satış ve Pazarlama Giderleri :
Reklam, pazarlama satış bürosu için yapılması planlanan harcamalar 147,058 $ tutarındadır.
5.2.10.Ambalaj ve Paketleme Giderleri:
Naylon çuval, torba, patron vs. için planlanan harcama 161,764 $ tutarındadır.

6.TOPLAM GİDERLER TABLOSU
Yatırım Harcamaları Tutar ($)
Arsa Bedeli 382,353
Etüd ve Proje Giderleri 8.823
Arazi Düzenleme 10.294
Bina ve İnşaat Giderleri 294.117
Makine Tesisat Giderleri 30.300.747
Taşıma ve Sigortalama 475.501
Taşıt Araçları 38.235
Montaj Giderleri 460.496
İşçilik ve Personel 42,450
Yardımcı Maddeler ve İşletme Malzemeleri 235,294
Elektrik, Su, Yakıt 2,899,893
Amortismanlar 1,078,222
Sabit Giderler 3,300,704
Satış ve Pazarlama 147,058
Ambalaj ve paketleme 161,764
Bakım ,Onarım 831,834
Genel Giderler 58.823
Toplam Sabit Yatırım 40,726,108
Toplam Sabit Gider=40,726,108 $
Hammadde=64,800,000 $
Toplam Sabit Gider+Hammadde=105,526,108 $