Biyolojik beden saati nedir?

Niçin bahar gelince insanların yaşama sevinçleri yükselir? Niçin koyunlar baharda ve hemen hemen aynı zamanda kuzularlar? Niçin kuşlar vakti gelince bir anda hep beraber göç yollarına düşerler? Bu zamanlamayı fiziksel ve psikolojik davranış biçimlerindeki değişimi sağlayan nedir? İnsan vücudu her gün aynı saatte otomatik olarak belirli fonksiyonları yerine getirir vücut ısısını değiştirir hormonlar salgılar.

Biz bunların çoğunun farkına bile varmayız. Örneğin bu biyolojik beden saatine uygun olarak vücudumuz akşam saatlerinde ısı kaybını önlemek için beden ısısını düşürür sabahları ise bedeni günlük aktivitelere hazırlamak için arttırır. Yani vücut ısısı insanlarda bir günde yaklaşık bir derece iner ve çıkar. Tabiattaki bu müthiş dengeyi sağlayan canlılarda beynin merkezine yakın yuvalanmış küçük ve gösterişsiz bir organ olan hipofiz salgı bezidir.

Varlığı milattan yüzyıllarca önce bile bilinen insanda bir hap kadar küçük ve hafif olan bu bez balıklarda sürüngenlerde hem suda hem karada yaşayan hayvanlarda kuşlarda ve memelilerde hemen hepsinde vardır. Bilindiği gibi hayvanların bir çoğunun üreme aktiviteleri mevsimlere bağlıdır. Deneylerde hipofiz bezi çıkartılan hayvanların aynı zamanda doğurmaları daha doğrusu tabiatın takvimine bağlı kalmaları özelliklerini yitirdikleri görülmüştür.

Aynı şekilde vücut sıcaklıklarını ve günlük yaşam ritimlerini düzenleyemedikleri kuşların göç etme içgüdülerini kaybettikleri tespit edilmiştir. Biyolojik ritmi düzenleyen hipofiz bezinin bunu salgıladığı 'melatonin' hormonu ile yaptığı biliniyor. Bu hormonun salgı miktarı dış dünyanın gece ve gündüz zamanları daha doğrusu havanın karanlık ve aydınlık süreleri tarafından ayarlanmaktadır. Yani beden saati gün ışığı döngüsüyle eş zamanlı çalışmaktadır.

Sürekli gece çalışanlarda uçakla uzun yolculuk yapanlarda hatta kış mevsimine girerken gündüz saatlerinin kısalmasıyla bazı insanlarda beden saatinin ritminin bozulmasıyla oluşan fiziksel ve psikolojik sorunlar görülmektedir. Melatoninin beyne nasıl bir sinyal göndererek bu kontrol mekanizmasını yarattığı ve bu saatin moleküler ve hücresel düzeyde nasıl çalıştığı tam açıklığa kavuşabilmiş değil.

Koyun ve benzeri hayvanların sonbaharda günlerin kısalmasıyla çiftleşip bütün bir kış yavruyu karnında taşıyıp baharda doğurmalarına karşın kuş balık gibi memeli olmayan hayvanlarla diğer bazı küçük memelilerin hipofizlerinin bu iş için niçin ve nasıl bahar aylarını seçtikleri ve üreme mevsimi dışında hipofizdengelen hangi emirle doğurganlıklarını kaybettikleri konularını
kavuşturmak için çalışmalar devam ediyor.

Bu çalışmaların bir diğer amacı da hayvanların çoğunun sonbaharda hep
aktif üreme dönemine girmeleri doğumların da aynı tarihlere rastlamaları
nedenle belli mevsimlerde piyasalarda lüzumundan fazla et bulunmasıdır. Araştırmacılar hayvanların biyolojik saatlerinde ayarlama yaparak
döngülerini değiştirmeye üremenin yıl içine dağılmasına çalışıyorlar