Günümüzde çocuk ve gençlerin kendilerini ya da başka birini öldürmeye yönelik davranışlarındaki artış yetişkinlerin özellikle de eğitimcilerin çözüm bulmaya çalıştıkları önemli bir sorundur. Çocukların ölüm kavramını belli bir yaştan önce kavrayamadıkları düşüncesi yaygın olmasına rağmen çocuklar ve gençler de kendilerinin veya başkalarının yaşamlarına son verebilmektedirler.
Çocuklar küçük yaşlardan itibaren yetişkinlerin konuşmalarını dinleyerek ölüm haberlerini duyarak ya da izleyerek ölen bir hayvanı gördüklerinde birinin öldüğünü duyduklarında sorular sorarak ölüme dair bir anlam çıkarmaya uğraşırlar. Ölüm kavramıyla ilgilenirler.
Aynı zamanda yazılı ve görsel basında çıkan ölüm ve ölüm nedenlerine ilişkin yayınların yanı sıra; kaza cinayet ya da intihar haberlerinin günümüzde eskisinden daha canlı daha dramatik ve uzun süreli tekrarlanan konular şeklinde ele alınması da çocukların ölümle karşılaşma ve uğraşma olasılıklarını artırmaktadır (Gould Shaffer 1986; Pfeffer 1990).
Çocukluk ve gençlik çağı intihar girişimlerinde yıllık sabit bir artışdan söz edilmekle birlikte adam öldürme girişimleri ile birlikte bakılınca ergenler ve çocuklar arasında ölümle sonuçlanabilecek şiddetin yayılma eğiliminde olduğu görülmektedir (Cuddy-Casey Orvaschel 1997; National Center for Health Statistics 1968-1991; National Center for Injury Prevention and Control Center for Disease Control Division of Violence Prevention1995). Ancak şiddete eğilimdeki bu artışa rağmen çocuklarda “ölümle oyuna” yol açan nedenler ve bilişsel süreçler hakkında çok az şey bilinmektedir.
İNTİHARIN TANIMI VE SINIFLANDIRILMASI
İntihar “bireyin duygusal ruhsal ya da sosyal sebeplerin etkisiyle kendi hayatına son vermesi olarak tanımlanmaktadır (National Center for Health Statistics 1968-1991).
Ulusal halk sağlığı enstitüsü intiharı 3 ana başlıkla sınıflandırmaktadır:
Tamamlanmış intihar (Bilerek kendine yönelik yapılan ve ölümle sonuçlanan intiharlar için kullanılır).
İntihar girişimi (Ölümle sonuçlanmayan ancak kendi yaşamına son vermeye yönelik davranışları kapsar).
İntihar düşüncesi (intihar etmeye yönelik planlar yapma bu konuyu işleme ancak eyleme geçmeme olarak tanımlanır).
İNTİHAR GİRİŞİMLERİNİN YAYGINLIĞI
Genç bir insanın intihar etmesi oldukça ürkütücü ve anlaşılması zor bir olay olmasına rağmen intihar girişiminde bulunan gençlerin oranı son yıllarda % 300 artış göstermektedir. İntihar girişimleri kızlarda daha sık gözlenirken erkeklerde ölümle sonuçlanan intiharların daha fazla olduğu görülmektedir (Cuddy-Casey Orvaschel 1997; Juon Ensminger 1997).
Özellikle 15-19 yaşlar arasında erkeklerde tamamlanmış intihar oranı kızlardan fazladır. Ancak ülkeler arasında intihar oranlarında farklılık gözlenmektedir (Juon Ensminger1997). Türkiye'de intihar oranlarının düşük olduğu bildirilmektedir. 1997'de bu oran yüzbinde 3.18'dir. Son yıllarda artış olduğu gözlenmektedir (Bu değerlerin gerçeği ne kadar yansıttğı ise bilinmemektedir).
İNTİHAR GİRİŞİMLERİNİN NEDENLERİ
İntihar girişimlerinin nedenleri çok geniş bir yelpaze içinde yer almaktadır. Sıklıkla cinsiyet düşük sosyo ekonomik düzey göç anne-baba geçimsizliği uyumsuzluk ruhsal bozukluklar saldırganlık şiddete eğilim ve düşünce bozuklukları gibi risk faktörleri üzerinde durulmaktadır (Dilsiz Dilsiz Ökten1992; Goldsmith Frances Fyer 1990; Harrington Bredenkamp Groothues ve ark1994; Harter Marold Whitesell 1992; Monk 1987;Moscicki 1994; Platt 1984; Rao Weissman Martine ve ark. 1993; Smith Mercy Conn 1988; Taneli Erden Yılmaztürk 1982; Woods Muller 1988).
Son yıllarda çocukların ölümü anlamalarına ilişkin yapılmış çalışmalarda; çocukların ölümün gerçek anlamını algılayamayışlarının da intihar girişimleri için bir risk faktörü olabileceği ileri sürülmektedir (Candy-Gibbs Sharp Petrun 1984-1985; Speece Brent 1992; Townley Thornburg 1980; White Elsom Prawat 1978)
Ruhsal bozuklukların intiharla ilişkisini araştıran yayınlarda intihar girişiminde bulunan erkek çocukların sıklıkla ruhsal bozukluklara ilişkin belirtiler gösterdiğine işaret edilmektedir (Brent Perper Goldstein ve ark.1988; Harrington Bredenkamp Groothues ve ark 1994; Harter Marold Whitesell 1992).
Depresyonun yetişkinlerde olduğu gibi gençlerde de önemli bir risk faktörü olduğu vurgulanmaktadır (Brent Perper Goldstein ve ark.1988; Harrington Bredenkamp Groothues ve ark 1994).
Problem çözme becerilerinin yetersizliği stres ve umutsuzluk duyguları ile de intiharın yakın ilişkisi olduğu gösterilmiştir (Harter Marold Whitesell 1992; Fasko Fasko 1990-1991).
Mükemmelliyetçilik ve bilişsel faktörler de intihar girişimleri için risk kabul edilmektedir (Blatt Zuroff1992; Monk 1987).
Kendine gerçekçi olmayan standartlar ve hedefler koyma başarısız olduğunda aldığı eleştiriye katlanamama gibi nedenler çocuk ve gençleri intihar girişimlerine yöneltmektedir (Blatt Zuroff1992;Brent Perper Goldstein ve ark. 1988; Harter Marold Whitesell 1992). Özellikle ergenlerde mükemmelliyetçi tutumlarla birlikte eleştiriye karşı aşırı duyarlılığın da intihar düşüncelerini desteklediği üzerinde durulmaktadır (Goldsmith Frances Fyer 1990; Monk 1987).
Göçler ailenin parçalanması ve tek ebeveynle sosyal desteklerden yoksun kalarak yaşamak da intihar girirşimleri nedenleri arasında sayılmaktadır (Dilsiz Dilsiz Ökten1992; Moens Haenen Woorde 1988;Platt 1984).
İşsizlik ve buna bağlı olarak yaşanan ekonomik sorunlar ailenin ya da çocuğun bağlı olduğu yer ve kişilerden ayrılması sosyal ilişkilerin kesintiye ve değişime uğraması da intihar girişimleri için risk sayılmaktadır (DilsizDilsiz Ökten1992; Monk 1987;Moens Haenen Woorde 1988;Platt 1984).
Aile içindeki geçimsizlikler ihmal ya da istismar da çocukların intihar girişimleri için risk faktörleri arasında yer almaktadır (DilsizDilsiz Ökten 1992; Juon Ensminger 1997; Smith Mercy Conn 1988).
Ayrıca aile içi şiddet ayrılık ve kayıp intihar riskini artıran ögeler arasındadır. Ülkemizde yapılan çalışmalarda çocuk ve ergen intihar girişimlerinde sıklıkla aile içi sorunlar ve geçimsizliğin gözlendiği bildirilmiştir (Dilsiz Dilsiz Ökten1992; Moens Haenen Woorde 1988; Rook Pietromonaco1987).
Yukarıda sözü geçen intihar girişimlerine ilişkin risk faktörleri 3 ana başlık altında toplanabilmektedir.
Bu başlıklar; sosyal bütünleşme saldırgan davranış/şiddet ve duygusal sorunlar (depresyon içe çekilme ve benzeri) olarak tanımlanmaktadır. Durkheim’ın (1897) sosyal bütünleşme teorisine göre insanların grup yaşamına bağlılık geliştirebilmesi intihara karşı bir koruyucu etken olarak düşünülmektedir (Durkheim1897). İntihar girişimi bir arkadaş grubuna sosyal ya da spor amaçlı bir klübe bağlı olan kişilerde yalnız ve arkadaşsız olan çocuklara göre daha az görülmektedir (Durkheim 1897;Moens Haenen Woorde1988; Rook Pietromonaco 1987).
Dini görüşlerle intiharın yakın ilişkisi olduğunu gösteren çalışmalar da bu görüşe destek vermektedir (Fasko Fasko1990-1991;Candy-Gibbs Sharp Petrun1984-1985). Bir çok din ise intiharı yasaklamaktadır.
Sosyal bütünleşmenin bozulduğu durumlardan olan özellikle işsizlik ve göç gibi olgular intihar girişimi oranlarını artıran nedenler arasında sayılmaktadır (Breault Baraaa1982;Durkheim Moens Haenen Woorde 1988; Smith Mercy Conn 1988; Stack 1983).
Sosyal bütünleşmenin intiharı önleyici iki özelliği özelliği bulunmaktadır (Breault Baraaa1982).
Birincisi sosyal grup ya da kurumlara dahil olma ve grup normlarına uyma ikincisi de yaşamın anlamını kavrama ve yaşama bağlanmayı sağlamasıdır. Ancak olumsuz etkilerin yaşandığı bireyi uyuşturan ve gerçeklerden uzaklaştıran grup ya da bütünleşmelerin ayrı bir risk faktörü olduğu unutulmamalıdır.
İntihar girişimine yatkınlığı olan kişiler daha çok saldırgan ve şiddete eğilimli ya da depressif ve içe çekilme davranışı gösteren kişilerdir Andrews Lewinsohn 1992; Ewing 1990; Lewinsohn Rohde Seeley 1993). İntihar ve şiddet eğilimlerini araştıran çalışmalarda intihar girişimleri öncesi saldırgan davranışların arttığı bildirilmektedir. Ayrıca intihar girişimlerinin ciddiyetine koşut olarak da saldırgan davranışların arttığı gözlenmektedir (Desjarlais Eisenberg Good Kleinman 1995;Ewing1990; Rao Weissman Martine ve ark. 1993; White Elsom Prawat1978;Fasko Fasko 1990-1991).
Çocuk ve gençte birini öldürmenin en tutarlı ve güçlü ilişki gösterdiği değişken aile içi şiddete maruz kalma ya da tanık olmakdır (TownleyThornburg 1980).
Son yıllara öğrenim çağındaki çocukların intiharlarına yönelen dikkat içinde başka etkenler de söz konusu edilmektedir. Çocuklar 9 yaş ve üzerinde ölümün geri dönülmezliğini ve evrenselliğini anlamaktadırlar. Aynı zamanda bu yaşlardaki çocuklar gelişimsel olarak zorlu bir dönem olan ergenliğe adım atmaktadırlar. Ağır yaşam koşulları kişisel etkenler ve beklenmedik olaylar bu yaş çocuklarının üzerindeki baskıyı artırmakta ve onlar risk grupları içinde ön sırayı almaktadırlar (Candy-Gibbs Sharp Petrun1984-1985; Fasko Fasko 1990-1991; Speece Brent 1992; White Elsom Prawat1978). Ülkemizde erken yaşlardan itibaren çocukların sınav hazırlıkları içine sokulmaları belki de hiç hazır olmadıkları bir yarışın bayrağını taşımak zorunda kalmaları da bu BASKIYI artıran etkenler arasınadır. Okullarda bu baskıyı hiç değilse azaltabilecek sosyal ve sportif etkinliklerin yerini yine yüksek ortalama ya da okul düzeyini koruma telaşı aldığında çocuklar ve gençler okul dersler aile başarı ve başarısızlık kıskacı içinde kalmaktadırlar. (Bu baskı ve sıkışma koruyucu önlemlerle mutlaka rahatlatılmalıdır). Gençler için akademik başarı ve eğitime ilişkin bu baskı lise 1 lise 2 ve lise 3 yıllarına iyi bir üniversiteyi kazanamama korkusu ve kaygısı şeklinde hissedilmektedir. Bir yandan geleceklerine ilişkin önemli bir karar verme zorunluğu diğer tarafdan kendi istek ve beklentilerine belki de hiç uymayan koşullanmalar arasında kalan gençler kendilerini zorda hissetmektedirler. Yaşamlarının bu özel çağında kimlik ve kendilik arayışlarının getirdirdiği sorunlar arkadaş aile ilişkilerindeki sarsıntılar ile gelecek kaygısı ve korkusu birleşmektedir. Bu durumda yardım alabilecekleri sorunları duygu ve düşüncelerini paylaşabilecekleri kendilerini eleştirmeden yargılamadan yansız dinleyebilen ve anlamaya çalışan güvenebilecekleri yetişkinlere gereksinim duyarlar. Okullarda devam ettikleri kurslarda ve evlerinde anlayış kabul ve desteğe herzamankinden fazla gereksinim olduğu yadsınamaz. Bu nedenle çocuk ve gençleri içinde bulunulan durum kişisel özellikler çevresel etkenler ile bir bütün olarak ele alarak gerekli yardım ve destek zamanında sağlanmalıdır.
Özetle Çocuk ve gençlerin intihar ya da şiddete yönelme davranışlarının önlenmesinde içinde yaşadıkları koşulların yanısıra duygusal ve sosyal desteklerden yoksunluk depresyon sevdiği birini kaybetme bir yere ait olamama saldırganlık şiddete eğilim ile mükemmelliyetçi güvensiz ve çabuk kırılabilir olma gibi özelliklerin bilinmesi yardımcı olacaktır. Çocuk ve gence ondan gelen uyarıları dikkate alarak izin verdiği ölçüde ancak güvenini kazanarak yardımcı olunabilir.
Çocuk ve genci tanımaya ilişkin temel ögeler tablo içinde aşağıda belirtilmiştir.
İNTİHAR GİRİŞİMLERİ İÇİN RİSK FAKTÖRLERİ

• Ailesel risk faktörleri (parçalanmış aileler istismar iletişimsizlik bağlanma sorunları ailede bir psikopatoloji çok çocuk olması ilişki bozukluğu vb.).
• İntihar düşünceleri ve geçmiş girişimler.*
• Stresli yaşam olayları(ayrılık kayıp -travmatik yaşantılar-).*
• Şiddetli geçimsizlik
• Başarısızlık
• Ailede ya da yakın çevrede intihar girişimlerinin bulunması.*

İNTİHARI YORDAYICI FAKTÖRLER

• Yalnızlık duygusu gözleniyor olması
• Okulda ya da işte sorunlar yaşanması ve bunların giderek artışı
• Fiziksel /ruhsal hastalıkların ümitsizlik ve bıkkınlık yaratması
• Cinsel tercih karmaşası
• Madde bağımlılığı
• Ani duygu durumu değişmeleri(Birden içe kapanma umutsuzluk hayattan zevk almama anlamsızlık gibi)
• İntihar etmekten kaybolup yok olmaktan şiddetli ceza verme isteğinden sıkça söz ediyor olunması.

İNTİHAR İLE İLİŞKİLİ DUYGULAR VE EĞİLİMLER

• Derin üzüntü ve umutsuzluk
• Öfke-saldırganlık
• Dürtüsel davranışlar (engellenmeye karşı toleransın düşük olması duygulanımda düzensizlik plan yapamama).
• Yoğun hayal kırıklığı (bir işe başlamadan bir tepki vermeden önce yeterince düşünememek şeklinde kendini gösteren bilişsel bir işlev)

İNTİHARDAN KORUYUCU FAKTÖRLER

• PROBLEM ÇÖZME BECERİLERİnin ortaya çıkarılması
• Baş etme becerilerinin geliştirilmesi desteklenmesi
• Sosyal ve sportif etkinliklere katılma katılımı heveslendirme (Özellikle okullarda)
  YAŞAMI SÜRDÜRME NEDENLERİne farkındalığı artırma: (hayattta kalma ve başetme inancını pekiştirme belirli bir plan ve hedef koyabilmenin sağlanması sorumluluklarının farkına vardırma
• Çocuk ve genç intihar etmekten korkuyor sosyal açıdan onaylanmaya önem veriyor ya da ahlaki engelleri düşünüyor ise bunları farketmesi desteklenerek de yardımcı olunabilir. Ancak başetme becerilerinin ortaya çıkarılması ve desteklenmesi şarttır.

Kaynaklar
1. Gould MS. ve Shaffer D. (1986).The impact of suicide in television movies: Evidence of imitation New England J Med 315690-694.
2. Pfeffer C. (1990). Preoccupations with death in normal children:The relationship to suicidal behavior Omega 20(3) 205-212.
3. Cuddy-Casey M. Orvaschel H. (1997). Children’s understanding of death in relation to child suicidality and homicidality Clin Psychol Rev 17(1) 33-45.
4. National Center for Injury Prevention and Control Center for Disease Control Division of Violence Prevention (1995) Suicide among children adolescents and young adults United States 1980-1992 NET News Digest (19) 1-2.
5. National Center for Health Statistics (1968-1991). Vital statistics of the United States 2. Mortality-Part A U.S. Government Printing Office Washington D.C.
6. Juon HS. Ensminger ME. (1997). Childhood adolescent and young adult predictors of suicidal behaviors: A Prospective study of African Americans Jr Child Psychol Psychiat 38(5)553-563.
7. Taneli S. Erden G Yılmaztürk M. (1982). Çocuk ve ergenlerde intihar girişimleri XVIII Ulusal Nörolojik Bilimler ve Psikiyatri Kongre Kitabı İstanbul.
8. Moscicki EK. (1994). Gender differences in completed and attempted suicides Annals of Epidemiol Rev 4152-158.
9. Rao U. Weissman MM. Martine JA. ve ark. (1993)Childhood depression and risk of suicide J Am Acad Child Adoles Psychiat 32 21-27.
10. Brent DA. Perper JA. Goldstein CE. ve ark. (1988).Risk factors for adolescent suicide Arc Gen Psychiat 45 581-588.
11. Harrington R. Bredenkamp D. Groothues C. ve ark: (1994).Adult outcomes of childhood and adolescent depression. III:Links with suicidal behaviors J Child Psychol Psychiat 351309-1319.
12. Harter S. Marold DB. ve Whitesell NR. (1992).Model of psychosocial risk factors leading to suicidal ideation in young adolescents Dev Psychopathol 4167-188.
13. Blatt S Zuroff D (1992) Interpersonal relatedness and self definition: Two prototypes for deppression Clin Psychol Rev 12 527-562.
14. Goldsmith SJ Fyer M Frances A (1990) Personality and suicide Suicide Over the Life Cycle içinde SJ Blumental ve DJ Kupfer (Ed) American Psychiatric Press Washington D.C. s: 155-176).
15. Woods PJ. ve Muller GE. (1988).The contemplation of suicide: Its relationship to irrational beliefs in a client sample and the implications for long range suicide prevention J Rational-Emotive and Cognitive-Behaviour Theraphy 6 236-258.
16. Monk M. (1987). Epidemiology of suicide Epidemiol Rev 9:51-69.
17. Smith JC. Mercy JA. Conn JM. (1988). Marital status and risk of suicide Am Jr Public Health 78: 78-80
18. Platt S. (1984). Unemployment and Suicidal behaviour: A review of literature Soc Sci Med 19(2) 93-115.
19. Dilsiz F. Dilsiz A ve Ökten N. (1992). Bir grup ergen suisidinde demografik özellikler 1992 Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi Günleri: 25-28 Nisan 1992 Kongre Kitabı Saray Tıp Kitabevleri 366-369.
20. Durkheim E. (1897). Suicide (Çev. A Spaulding ve G Simpson 1951) The Free Press New York.
21. Moens FG. Haenen V. Woorde H. (1988). Epidemiolojical aspects of suicide among the young in selected Europian Countries J Epid Comm Health 42 279-285.
22. Rook KS. Pietromonaco P. (1987). Close relationship:Ties that heal or ties that bind? Advances in Personal Relationships 1 1-35.
23. Breault KD. Baraaa K. (1982). A comparative analysis of Durkheim’s theory of egoistic suicide Sociological Quarterly 23 321-331.
24. Stack S. (1983). The effect of the decline in institutionalized religion on suicide Jr Scientific Study Rel. 22 239-242.
25. Shaffer D. (1974). Suicide in childhood and early adolescence Jr Child Psychol Psychiat 15 275-291.
26. Andrews JA. & Lewinsohn PM.(1992). Suicidal attempts among older adolescents: Prevalence and co-occurrence with psychiatric disorders J Am Acad Child Adoles Psychiat 31 655-662.
27. Lewinsohn PM. Rohde P. Seeley JR. (1993). Psychosocial characteristics of adolescents with a history of suicide attempt Jr Am Acad Child Adolesc Psychiat 32 60-68.
28. Ewing CP. (1990). When Children Kill: The Dynamics of Juvenile Homicide Lexingtonooks Boston.
29. Desjarlais R. Eisenberg L. Good B. Kleinman A. (1995). World Mental Health : Problems and Priorities in Low-income Countries. Oxford University Press New York.
30. White E. Elsom B. Prawat R. (1978). Children’s conceptions of death Child Dev 49 307-310.

Doç. Dr. Gülsen Erden
Linkleri Üyelerimiz Görebilir. UslanmaM Üyeliği İçin Tıklayın
31. Speece M. Brent S. (1992). The acquisition of a mature understanding of three components of the concepts of death Death Studies 16 221-229.
32. Townley K. Thornburg K. (1980). Maturation of the concept of death in elementary school children Educational Research Quarterly 5(2) 17-24.
33. Candy-Gibbs S. Sharp K Petrun C. (1984-1985). The effects of age : object and cultural/religious background on children’s concepts of death Omega 154 329-345.
34. Fasko S. Fasko D. (1990-1991). Suicidal behavior in children. Psychology: A Jr Human Beh 27-28 10-16.