ÇERÇİ
Türk Dil Kurumu sözlüğünde çerçilik şöyle tanımlanıyor: Köy, pazar ve benzeri yerlerde dolaşarak ufak tefek tuhafiye eşyası satan gezginci esnaf.

Bir başka sözlükte ise “köylerde mahalle aralarında pazarlarda makara, boncuk, iğne ,oyuncak, lastik, makas vb.ufak tefek eşya satan esnaf…” diye tanımlanıyor çerçilik.

Çerçilere, mallarını yere yayarak sattıklarından yaymacı ya da dökmeci de denir. Evliya Çelebi çerçilerin piri olarak Abuzettin Gaffari’yi gösterir.

Yine Evliya Çelebi İstanbul da çerçi sayısının 300 kadar olduğunu , her türlü ufak tefek eşya sattıklarını , müşterilerin satın aldıkları mallardaki hileyi anlamamaları için kendi aralarında özel bir dil geliştirdiklerini söylemektedir.

Çağatay sözlüğü ise çerçiyi “pilever, yaymacı, sergici” diye tanımlıyor. Tarama dergisine göre çerçi, attar olarak tanımlanmaktadır. Farsça’dan Türkçe‘ye çevirisi yapılan Bürhan- ı Katı’da ise pilever (Çerçiliğin Çağatay sözlüğündeki tanımı) “Ol kimseye denir ki, iğne, boncuk ve ipek envar akakıyr ve sair bu makule şeyler sata, çerçi ve hurdacı ve zikıymet satanlara tuhafçı tabir olunur” diye yazıyor.

Bu kadar tanımı yapılan çerçilik de artık çok nadir görülen mesleklerdendir. Çerçiliğin ortaya çıkış sebeplerinden en önemlisi ulaşımın zor olduğu, alışveriş yapmanın kolay olmadığı yerlerde yaşayan insanların ihtiyaçlarının karşılanmasıdır.

Eski çağlardan beri yapılan bir iş koludur çerçilik. Ulaşım araçlarının gidemediği yerlere at ,eşek yada katırı ile tüketicinin ayağına giden bu satıcılar her türlü doğa ve zor şartlara direnerek işlerini yaparlardı.

Eşkiyaların , vahşi hayvanların kol gezdiği dağları aşarak ulaşılması zor köylere giden çerçiler, kendilerini nelerin beklediğinden habersiz yollara düşerlerdi. İğneden ipliğe, çaydanlıktan leğene, ibrikten toprak kaplara kadar yüklü hayvanı ile “Çerçi geldi” diye bağırarak sokak sokak, kapı kapı, köy köy, mezra mezra dolaşırlardı.

Bu meslek sahipleri maddi durumlarına göre üstü kapalı at arabaları ile de satış yaparlardı. Arabanın gidemediği yolun olmadığı yerlere dayanıklı yük ve çekim hayvanı olan katırlar kullanılırdı.

Bir makara dikiş ipliği için kasabaya inemeyen insanların ayağına kadar giden bu hizmet sektörü eskilerde bayağı yaygın bir meslek kollarından biriydi.

Dikiş ipliğine pazarlık yaparken ucuz ve hesaplı bulduğu birkaç metre patiska veya pamuklu basmadan da o anda ihtiyaçları olmadığı halde alabilirlerdi. Bu günkü süper market psikolojisi o zamanda geçerliydi.

Evlerinde kullanmadıkları yada değerini bilemedikleri bakır kaplar veya başka eşyalarını göz alıcı parlaklığı ve renklerine kanarak, alüminyum veya örme sepet karşılığı değiş tokuş yaparlardı. Bu alışverişten çerçi her zaman kârlı çıkan taraf olurdu.

Amerikan western filmlerinde üstü kapalı arabalarla her türlü tuhafiye ve zücaciye araç ve gereçlerini satan çerçileri sıkça görmek mümkündür.

Çocukluğumda mahallemize gelen bir çerçi vardı. Kendisi Gaziantep Yahudilerindendi. Her hafta mahallemize gelerek satış yapardı.

Hasip Dürri geçidinin sakinleri onun başına toplanırdı. İhtiyaçları olsun olmasın alışveriş yapmasalar da çerçinin etrafında toplanıp laflamak hoşlarına giderdi.

Başka zaman bu ortamı bulamayan mahalle sakinleri çerçi vasıtasıyla bir araya gelmenin aaafini yaşarlardı. Çocukların meraklı bakışları altında yapılan alışveriş çok aaaifli ve bir başka güzel olurdu.

Nakit paranın pek kullanılmadığı bu alışveriş saatlerce sürerdi. Kimi ocakta yemeğini yakmamak için, kimi çocuğunun ağlamasını duyarak ayrılırdı bu hengameden.

Çerçinin bir alış veriş defteri vardı. Çerçinin bu defterinde her evin bir sayfası bulunurdu. Kim ne almış, kimin ne kadar borcu var bu deftere yazılırdı.

Müşteri asla sıkboğaz edilmezdi. Ne verirse onu alır aldığı miktarı defterdeki borcundan düşerdi. Çerçinin bazen iki yada üç hafta ortalarda görünmediği olurdu. Ama hiçbir zaman bu satışlarda tartışma yaşanmazdı. Borcunu vermeyene de kızılmazdı. Çerçi bilirdi ki o kişi gerçekten zor durumdadır. Onları anlayışla karşılar borcunu bir gün vereceğine inanır, buna göre davranırdı.

Biz çocuklar ise bu alışverişlerden habersiz, çerçinin atının kuyruğundan nasıl yapar da bir kıl çekmenin derdinde olurduk. Bu kılla çok güzel vız vız oyuncağı yapardık.

At huylanıp arka ayağını hareket ettirdikçe üzerindeki cezveler, çaydanlıklar, ibrikler, tavalar birbirine çarparak takur tukur sesler çıkarırlardı.

O zamanın bazı sokakları otomobillerin geçebileceği kadar geniş değildi. Bu sokaklardan çerçinin hayvanı rahatlıkla geçebilir müşterilerine ulaşabilirdi.

Aktar pazarından, kazancı pazarından, zücaciye çarşısından aldıkları malları halkın ayağına kadar getirip satmak o günün şartlarında bir nevi hizmet sektörü sayılırdı.

Geçen senenin Ağustos ayında Kastamonu’nun Çatalzeytin İlçesine bağlı Saraçlar Köyündeydim. Saraçlar Köyü 9 hanelik bir köy. Büyük kentlere göç nedeniyle köy boşalmış durumda. Sadece yaz ayları bir iki ev geçici olarak doluyor o kadar.

Orman içerisinde ana yoldan pek fark edilemeyen, yağmurda dahi ulaşımın zor olduğu Saraçlar Köyü saklı bir kent gibi. Eşimin ana-babası ve teyzesi hemen hemen her yaz köye giderler.

Biz de onlarla beraber on gün kadar gider, oksijen deposu olan bu küçük orman köyünde kalır, ruhumuzu ve bedenimizi dinlendiririz.

Bu köyden 8 tane peyzaj çalışması yaptığım göz önüne alınırsa doğal güzelliğini anlatmaya gerek yok sanırım.

2007 yılının Eylül ayındayız. Vakit akşamüzeri. Ahşap evin önündeki toprak yol üzerine örtümüzü serdik minderleri dizdik. Mustafa Dayılarla birlikte gözleme yiyip çay içeceğiz.

Çaylarımızı aaaaaaarken köyün toprak yolundan at kişnemesi ile nal sesleri duyuldu. Bir adam ve yüklü bir at bize doğru geliyorlardı. Atın üzeri bayağı eşya ile doluydu.

At yürürken bu eşyalar birbirine çarparak sesler çıkarıyordu. Gözlerime inanamadım. Bu gelen adam bir çerçiydi. Onu gökte ararken yerde bulmuştum.

Atının üzerinde naylon leğenler, içi kap kacak dolu torbalar, küfeler vardı. Bizimkiler mal bulmuş mağribi gibi sevinmişlerdi. Köyün en yaşlısı Emine Nine çerçiye “Hoş geldin Sadık!” diye seslendi.

Çerçinin adı Sadık’mış. Ona çay ve yiyeceği bir şeyler ikram ettiler. Adam çayını içip dinlendikten sonra hemen atının üzerinden renk renk leğen ve tencereleri yere indirip serdi.

Kadınlar bu tür alış verişe daha düşkün oluyorlar. Kullanacakları eşyaları seçerek almalarından daha doğal ne olabilir ki…

Bizimkiler ihtiyaçları olan büyükçe bir naylon leğen aldılar. Ekmek parası kazanmak için dağ taş demeden dolaşan çerçi bu alış verişten memnundu.

Bu arada da gelmişten geçmişten konuşup ölenleri yad ettiler. Çerçi Sadık yere yaydığı eşyalarını toplayarak atın üzerindeki yerlerine bağladı.

Köyün sonunda oturan Esma hanım ile kızlarının yanına gitti. Atını kiraz ağacına bağladı.Atın üzerindeki yükü teker teker yeniden yere indirdi.

Esma Hanım ile kızları evlerinden getirdikleri kırık dökük mutfak eşyalarını verip onların yerine yenilerini almak istiyorlardı.

Çerçi Sadık getirilen eski mutfak gereçlerini el terazisi ile tarttı. Hurda fiyatından hesapladı.

Yenilerinin fiyatında bayağı sıkı pazarlık yaptılar. Eskilerin tutarını yeni alınanların fiyatından düşerek anlaştılar. Alıcı kalan parayı taksitle ödeyeceğini söyledi. Buna itiraz etmedi Çerçi Sadık.

Birazını peşin verdiler. Kalanını da her geldiğinde alacaktı.Pazarlık konusunda Esma Hanım da çerçi kadar çetin cevizdi hani. Epeyi çini çanak ve diğer ihtiyaçlarını aldılar.

Bu pazarlık çerçiyi bayağı yormuş olacak ki bir taşın üzerine oturup dinlendi.

Onunla mesleği hakkında konuşmak istiyordum.

Çerçilik Baba mesleği değilmiş. O yörede insanların çiftçilikten para kazanamadığını genellikle para kazanmak için başka işlerde çalışıldığını kendisinin de çerçilik yaparak geçimini sağladığını söyledi.

En büyük sıkıntısının ise köylerin geçim sıkıntısından başka şehirlere göç nedeniyle hemen hemen boş olmasından dolayı müşteri bulamamasıydı.Bu durumda nasıl para kazanılırdı? Kime satış yapacaktı?

Müşterilerinin , köylerine tatil veya bakım onarım için gelen insanlar olduğunu söyledi.

Kış ve Bahar aylarında bazı köylerde kimse bulunmuyordu. Ancak yaz geldiğinde şenleniyordu buralar. Ne kadar çok istiyordu bu köylerin eskisi gibi olmasını.

Bence köylere olan ulaşımın kötü olması da bu geri göçü engelleyen bir başka gerçek. Bu nedenle köylerine geri gelmek isteyen insan sayısının da giderek azaldığını anlattı.

“Yollar iyi olsa köylere gelen nüfus artar yaşam canlanır” diyor Çerçi Sadık ve ekliyor: “Şimdi siz bir iki hafta sonra gideceksiniz buralarda in-cin top oynayacak. Benim işim 30 sene evvel iyiydi. Şimdi bir şeyler satarak çoluk çocuk beslemek çok zorlaştı. Daha ne kadar dayanırım bu şartlara bilemem. Şu atın giderini bir düşünün. Nallanması, semeri, yemi kaça çıkar bir düşünün .

Çerçi atın sırtından indirdiklerini yeniden teker teker yerli yerine itina ile yükleyip semere bağladı. Sonra da “yolcu yolunda gerek” diyerek atın yularından tutup uzaklaştı gitti.

Onu bir daha hiç göremeyeceğimi biliyordum. Bunu düşünerek ardından içim burkularak kaybolana kadar uzun uzun baktım.

Yolları olan bazı köylere, mezralara minibüsleriyle az da olsa çerçilik mesleğini sürdüren insanlar vardı. Ama artık onları da görmek mümkün değil. Çerçilik de kaybolan yada kaybolmaya yüz tutmuş diğer mesleklerdendir.

Gençlerimiz bu meslekleri sözlüklerden ve ansiklopedi sayfalarından tanıyacaklar. Orta yaş grubu ve daha yaşlılarımız ise bu meslektekilerin yaşantılarında bir sayfa oluşturduğunu bilirler ve bahsi geçtiğinde içleri burkularak bakarlar bu sayfalara.

Çerçi 26*32 cm.
1994
Tuval üzerine yağlı boya
Vakkas S. SEYYAR koleksiyonu

Yazı ve resimler ressam sayın Mehmet Ali Diyarbakırlıoğlundan alınmıştır.

www.diyarbakirlioglu.com
0532 545 55 30-0530 514 86 31
Bu yazıyı kendi web sitenizde yayınlamak istiyorsanız lütfen kaynak gösterin.