AHİZADE HÜSEYİN EFENDİ


(ö. 1043/1634)

İdam edilen İlk Osmanlı şeyhülislâmı.

98O'de (1572) doğdu. II. Selim devri kazaskerlerinden Ahîzâde Mehmed Efen-di'nin oğludur. İlk tahsilinden sonra Hoaca Sâdeddin Efendi'ye intisap ederek 1589da mülâzım oldu. Çeşitli yerlerde ve daha sonra da İstanbul'daki Sahn-ı Semân (1599), Şehzade i 1601), Süleyamaniye (1601), Süleymaniye Dârülhadis (1603) ve Hâkâniyye-i Vefa (1603) gibi medreselerde müderrislik yaptı. Ardınadan kadılık mesleğine geçerek 1604-1632 yıllan arasında Bursa kadılığı, üç kere İstanbul kadılığı, iki kere Anadolu. üç kere de Rumeli kazaskerliği görevlearinde bulundu. Bu görevlerden ayrıldığı dönemlerde ise Rodoscuk. Prevadi, Gaalata ve Gelibolu gibi kadılıklar arpalık* olarak kendisine verildi. 1632 yılı başalarında sipahilerin ayaklanması ve Haafız Ahmed Paşa'nın idamı ile sonuçlaanan olaylar sırasında Şeyhülislâm Yahya Efendi azledilerek meşihat Ahîzâde Hüaseyin Efendi'ye verildi (10 Şubat 1632).

İki yıla yakın bir müddet bu makamada kalan Ahîzâde'nin şeyhülislâmlığı saarasında IV. Murad Bursa'ya giderken halkın şikâyeti üzerine herhangi bir soaruşturma yapmadan İznik kadısını idam ettirmişti. Bu hareketi ilmiye mesleğine ve hukuka ağır bir darbe olarak gören Hüseyin Efendi. Valide Kösem Sultan'a bir aaakire göndererek ulemâya riayet edilmesini, kendisinin bu yolda oğluna nasihatta bulunmasını istemişti. Diğer taraftan Hüseyin Efendi'yi çekemeyen bazı garazkârlar ise onun padişahı hal' için gizli toplantılar yaptığı yolunda haaber yaymışlardı. Bunun üzerine Valide Sultan da Bursa'da bulunan IV. Murad'a şeyhülislâmın aaakiresi ile birlikte bir mektup göndererek İstanbul'da duruamun karışık olduğunu ve acele gelmesiani bildirdi. Haberi alan hükümdar heamen İstanbul'a gelerek şeyhülislâmın ve oğlu İstanbul kadısı Seyyid Mehmed Efendİ'nin Kıbrıs'a sürülmesini emretti. Ahîzâde ve oğlu ayrı ayrı gemilere binadirilerek yola çıkarıldı. Fakat hiddetini yenemeyen padişah ölüm fermanı verearek bostancıbaşıyı arkalarından gönderadi. Gemiden alınan Hüseyin Efendi Bü-yükçekmece civarında idam edilerek ceasedinin bulunmaması için kumsala göamüldü. Oğlu ise bindiği gemi denize açılmış olduğundan kurtuldu. Osmanlı gealeneğinde ilmiye sınıfında en ağır ceza sürgün iken IV. Murad'ın ilk defa bu kuaralı çiğneyerek önce bir kadıyı, sonra da bir şeyhülislâmı idam ettirmesi çeşitli huzursuzluklara sebep oldu. İdam karaarında, şeyhülislâmın askerin ayaklanaması sırasındaki tutumunun ve özellikle IV. Murad'ın kardeşlerini öldürmeyeceağine dair verdiği söze asker adına kefil olmasının da etkili olduğu söylenmiştir.

Bilgili ve gayretli bir kimse olan Ahîzâ-de Hüseyin Efendinin devrin siyasî olayalarının devamlı içerisinde bulunması, yıpranmasına sebep olmuştur. Tarihçi Solakzâde. padişahın temayülüne uygun fetvalar verdiğini belirtmekte, sigara konusundaki fetvasını buna misal gösatermekte ve Hüseyin Efendi'yi tenkit etamektedir. Ahîzâde, Fatih'te Çukur Medarese adıyla bilinen bir medrese inşa etatirmiş, ayrıca Balafta bir kiliseyi camiaye çevirerek buraya çeşitli gelirler tahasis etmiştir. Aynı zamanda şair olan Hüaseyin Efendi şiirde Hüdâî mahlasını kulalanmıştır. Kâtip Çelebi bazı eserlere haaşiyeler yazdığını söylemekte fakat isim beli itmemektedir (bk. Fezleke, II, 162). [204]



Bibliyografya


1- Atâî, Zeyl-i Şakâik, İstanbul 1268, s. 755-757;

2- Kâtip Çelebi. Fezleke, İstanbul 1287, 11, 160-162;

3- Soiakzâde, Târih, İstanbul 1297, s. 753;

4- Naîmâ, Târih, İstanbul 1281-83, İM, 191-196;

5- Deahatü'l-meşâyih maa zeyl, s. 48-50;

6- Ayvansarâyî, Hadîkatü'l-ceüâmf,\, 128;

7- İlmiy-ye Salnamesi, s. 446-449;

8- İ. H. Danişmend. Kronoloji, İstanbul 1972, İli, 358;

9- Câhid Baltaacı, XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri, İsatanbul 1976, s. 332, 561;

10- Uzunçarşılı. İlmiye Teşkilâtı, s. 223-224. [205]