DÜNYANIN GÜNLÜK HAREKETİ VE SONUÇLARI
Dünya dahil tüm gezegenler kendi eksenleri etrafında dönmektedirler , bu harekete günlük hareket veya eksen hareketi adı verilmektedir. Dünyamızın günlük hareketinin süresi 24 saattir ve bu hareketin yönü batıdan doğuya doğru dönmektedir. Bu dönüşü sırasında ortalama hızı , Ekvator üzerinde 1670 km \ saattir. bu hızın değeri Ekvatordan kutuplara doğru azalmaktadır. Tam kutup noktalarına gelindiği zaman hızın değeri sıfır olmaktadır.Dünyanın bir saatteki bu hızına çizgisel hız adı verilmektedir. Çizgisel hızın değerinin Ekvator ile kutuplar arasında farklılık göstermesinin bir sonucu olarak iki önemli olay ortaya çıkmaktadır :
1. Güneşin doğma batma anı Ekvatordan kutuplara doğru uzamaktadır.
2. Aynı boylam üzerinde yer alan tüm noktalarda yerel saat aynı olmaktadır.
Dünyanın Günlük Hareketinin Sonuçları :

  1. Geceve gündüzün oluşması ,
  2. Gece ve gündüzlerin birbirlerini takip etmesi ,
  3. Dünya üzerinde yer alan bir yerin gün içinde Güneş ışınlarını alma açısının değişmesi ,
  4. Gece ve gündüzlerin oluşmasının bir sonucu olarak günlük sıcaklık farklarının ortaya çıkması ,
  5. Günlük sıcaklık farklarına bağlı olarak mekanik çözülmenin artması , meltem rüzgarları oluşması,
  6. Atmosferdeki hava akımları sapmaya uğraması ,
  7. 300 - 600 Kuzey ve Güney enlemlerinde dinamik kökenli basınç merkezlerinin ortaya çıkması ,
  8. Okyanus akıntılarının halkalar oluşturması ve sapmaya uğraması ,
  9. Aynı enlem üzerinde yer alan kentlerde Güneşin doğuş ve batış saatlerinin farklılık göstermesi ,
  10. Yerel saat farklarının ortaya çıkması.
DÜNYANIN YILLIK HAREKETİ ve SONUÇLARI
rünge Hareketi :Dünyanın güneş çevresinde dönerken izlemiş olduğu yola yörünge , meydana getirdiği düzleme de yörünge düzlemi (ekliptik düzlem) denir. Dünyamızın yörüngesi yandaki şekilde de görüldüğü gibi elips şeklindedir. Dünyanın bu yörünge hareketine yörünge hareketi veya yıllık hareket adı verilmektedir.

Dünyanın yörünge hareketi 365 gün 6 saatte gerçekleşme ve buna bir yıl denilmektedir. Dünyanın yapmış olduğu elips yörüngenin bir sonucu olarak ortaya çıkan özellikler şunlardır ;
1. Dünyanın Güneşe olan uzaklığı sürekli değişir. Yıl içinde Dünyanın Güneşe en yakın olduğu ana günberi ( perihel ) , en uzak olduğu konuma ise gün öte ( aphel ) adı verilir. Güneşe en yakın tarih 3 Ocak , en uzak olduğunda ise tarih 4 Temmuzdur. Dikkat edilirse Dünyanın güneşe yakın olduğu tarihe bakılırsa Dünya Güneşe yaklaştığında Kuzey yarımkürede en soğuk zaman yaşanıyor. NOT: Dünyamızın ısınmasında etkili olan en önemli etken Güneş ışınlarının geliş açısıdır.

2. Dünyanın yörüngedeki hızı yıl içinde değişir. Dünya Güneşe yaklaştığında hızı artar , uzaklaştığında ise hızı yavaşlar .
3.Sonbahar Ekinoksuna(23 Eylül) iki günlük gecikmeyle girilir.
4. Kuzey yarımkürede yaz mevsimi Güney yarımküreden daha uzundur.
5. Kuzey ve güney yarımkürelerde mevsim süreleri birbirlerinden farklıdır.
EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI :
Ekvator ile Yörünge düzlemi arasında 230 27ı 'lık bir açı bulunmaktadır. Bir bakıma Dünya Güneş etrafında yörünge hareketini yaparken bu açı ile dönmektedir. Eksen eğikliğinin bir sonucu ortaya çıkan özellikler şunlardır ;
  • <LI class=MsoNormal>Dönenceler meydana gelir. Dönence: kuzey ve güney yarım kürelerde güneş ışınlarının en son dik geldiği noktalara denir. Kuzey yarımküre de Yengeç Dönencesi (230 27ı Kuzey) Güney yarımkürede ise oğlak dönencesi (230 27ı Güney) bulunmaktadır.
    <LI class=MsoNormal>Matematik iklim kuşakları oluşur.
  • Güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir. Güneş ışınları yıl içinde dönencelere birer kez, dönenceler arasına da ikişer kez dik açıyla düşerler. Dönenceler dışında hiçbir yere güneş ışınları dik olarak düşmez. Ülkemiz matematik konumu itibarıyla dönenceler dışında yer almaktadır bu nedenle Güneş ışınları dik açıyla düşmez. Yıl içinde 21 Haziran'da en büyük açıyla , 21 Aralık'ta ise en küçük açıyla düşmektedir.

  • <LI class=MsoNormal>Mevsimler oluşur. Dört mevsimin tek yaşandığı kuşak ılıman kuşaktır. Sebebi : güneş ışınlarının düşme açısında yıl boyunca değişikliğin fazla olmasıdır. Tropikal kuşakta yıl boyunca yaz , Kutup kuşağında ise yıl boyunca kış mevsimi yaşanmaktadır.
    <LI class=MsoNormal>Aynı tarihlerde kuzey ve güney yarımkürelerde farklı mevsim yaşanması.
    <LI class=MsoNormal>Gece gündüz uzunluğunun sürekli değişir.Bu değişim en az Ekvator'dadır. Kutuplara doğru gidildikçe gece gündüz değişimi artar.
    <LI class=MsoNormal>Güneşin doğuş ve batış konumu ile saatinin değişmesi.
    <LI class=MsoNormal>Muson rüzgarlarının oluşması.
    <LI class=MsoNormal>Aydınlanma dairesinin sürekli değişmesi.
  • Kutup bölgelerinde 24 saatten uzun gece ve gündüzlerin oluşması. Örnek: Kutup noktalarında 6 ay gündüz, 6 ay gece yaşanması.
***Dönence ve matematik iklim kuşaklarının oluşmasında sadece eksen eğikliği etkilidir. Diğerlerinin oluşmasında eksen eğikliği ile birlikte yıllık hareketin de etkisi vardır.
EKSEN EĞİKLİĞİ OLMASAYDI; (Ekvator düzlemi ile ekliptik (yörünge düzlemi ) üst üste çakışsaydı veya yer ekseni ekliptiği dik olarak kesseydi)
  • <LI class=MsoNormal>Dönenceler oluşmazdı. ( dönencelerin yerini eksen eğikliği belirler )
    <LI class=MsoNormal>Mevsim değişmesi olmazdı. ( Güneş ışınlarının geliş açısı değişmediği için )
    <LI class=MsoNormal>Güneş ışınları sadece Ekvatora dik gelirdi.
    <LI class=MsoNormal>Aydınlanma dairesi sürekli kutup noktalarına teğet geçerdi.
    <LI class=MsoNormal>Gece gündüz süreleri birbirine eşit olurdu.
  • Güneşin doğuş-batış konumu ve saati değişmezdi.
EKSEN EĞİKLİĞİ 10°OLMASI DURUMUNDA MEYDANA GELEBİLECEK OLAYLAR :
  • <LI class=MsoNormal>Güneş ışınlarının dik geldiği alan daralırdı. Dönenceler 100 Kuzey ve güney enlemlerinden geçerdi.
    <LI class=MsoNormal>Kutup kuşağı ve tropikal kuşağın alanları daralırken , ılıman kuşak genişlerdi. Kutup daireleri 800 enleminden geçerdi.
    <LI class=MsoNormal>Yurdumuzda yazlar daha serin, kışlar daha ılık olurdu.
    <LI class=MsoNormal>Kutup ve ılıman kuşakta sıcaklık ortalaması azalırken tropikal kuşakta sıcaklık ortalaması artardı.
  • Gece-gündüz arasındaki zaman farkı azalırdı.
*** Eksen eğikliğinin 23°27' dan daha büyük olması durumunda ise yukarıda anlatılan olayların tam tersi bir durum yaşanırdı. Eksen eğikliği değişm MEVSİMLER

21 HAZİRAN (YAZ SOLTİSTİ ) :


21 Haziranda Güneş ışınları Ekvatorun 230 27ı Kuzeyinde yer alan Yengeç Dönencesine dik olarak gelmektedir. Bu duruma bağlı olarak
a) Kuzey yarımkürede yaz mevsimi güney yarımkürede ise kış mevsimi yaşanır.
b) Bir noktanın kuzeyine doğru gidildikçe gündüzlerin süresi artar gecelerin süresi ise kısalır.
c) Kuzey yarımkürede en uzun gündüz en kısa gece yaşanır Güney yarımkürede en kısa gündüz en uzun gece yaşanır.
d) Yengeç dönencesine güneş ışınları dik açıyla geldiği için gölge boyu sıfırdır.
e) Bu tarihten sonra kuzey yarımkürede gündüzler kısalmaya geceler ise uzamaya başlar.
f) Kuzey kutup dairesinde 24 saat gündüz Güney kutup dairesinde ise 24 saat gece yaşanır.
21 ARALIK(KIŞ SOLTİSTİ ):


21 Aralıkta Güneş ışınları Ekvatorun 230 27ı güneyinde yer alan Oğlak Dönencesine dik olarak gelmektedir. Bu duruma bağlı olarak ;

a) Kuzey yarımkürede kış mevsimi güney yarımkürede ise yaz mevsimi yaşanır.
b) Bir noktanın güneyine doğru gidildikçe gündüzlerin süresi artar gecelerin süresi ise kısalır.
c) güney yarımkürede en uzun gündüz en kısa gece yaşanır kuzeyyarımkürede en kısa gündüz en uzun gece yaşanır.
d) Oğlak dönencesine güneş ışınları dik açıyla geldiği için gölge boyu sıfırdır.
e) Bu tarihten sonra Güney yarımkürede gündüzler kısalmaya geceler ise uzamaya başlar.
f) Kuzey kutup dairesinde 24 saat gece Güney kutup dairesinde ise 24 saat gündüz yaşanır.
21 MART - 23 EYLÜL DURUMU( EKİNOKS )

Bu tarihlerde Güneş ışınları ekvatora dik açıyla düşmektedir. Yaşanan mevsimler dışında her şey aynıdır.
a) Dünyanın her yerinde gece ve gündüz süresi eşittir.
b) Ekvatorda gölge boyu sıfırdır.
c) Kuzey ve güney yarımkürelerde enlem numaraları aynı olan yerlerin Güneş ışınlarını alma açısı aynıdır.
d) Bir boylam üzerindeki tüm noktalarda Güneş aynı saatlerde doğar ve akşam aynı saatlerde batar.
GÖLGE YÖNLERİ Yandaki şekilde de görüldüğü gibi kuzey yarımkürede yengeç dönencesinin kuzeyinde kalan yerlerde gölge yönü daima kuzeydir. Güney yarımkürede ise oğlak dönencesinin güneyinde kalan yerlerde gölge yönü daima güneydir. dönenceler arasında kalan yerlerde ise tarihlere göre gölge yönleri değişmektedir. Örneğin 21 Haziranda Yengeç dönencesinin güneyinde kalan yerlerde gölge yönü güneydir. 21 Aralık tarihinde ise Oğlak Dönencesinin güneyinde kalan yerlerde gölge yönü güney , kuzeyinde kalan yerlerde ise gölge yönü kuzeydir. Ekinoks tarihlerinde ise Ekvatorun kuzeyinde kalan yerlerde gölge yönü kuzey , güneyinde kalan yerlerde gölge yönü güneydir.